Nasz czwarty post „Źródeł do dziejów Radziejowa” chcielibyśmy poświęcić miejscowemu cechowi kowali. Na łamach „Gazety Rzemieślniczej”, tygodnika wydawanego w Warszawie od 1884 r., w lipcu 1921 r. opublikowano interesujący artykuł przedstawiający stan radziejowskiego rzemiosła w pierwszych latach Polski Odrodzonej. Możemy w nim przeczytać, że Radziejów, jako „ … miasto … jedno z najstarszych na Kujawach było stolicą powiatu prowadząc ożywione interesy. Egzystowało w nim wtedy kilkanaście cechów, po których pozostało zamglone wspomnienie w postaci starych pieczęci. Obecnie figuruje jeden cech kowali, wobec którego obserwator życia rzemieślniczego staje zdumiony. Ostatnie zebranie cechowe odbyło się przed 30 laty. Starszeństwo cechu przechodzi z osoby na osobę według uznania ustępującego lub umierającego starszego. Wyzwoliny odprawia starszy według swego uznania. Burmistrz miasta podpisuje wprawdzie dyplomy, lecz ani on, ani obecny starszy cechu nie słyszeli nigdy o egzystencji ustawy rzemieślniczej. Żadnych książek cechowych, a tym bardziej kasowych od pokoleń nie ma. Świat rzemieślniczy [Radziejowa] dosyć liczny: szewców 22 (Żydów – 2), kowali 7, ślusarzy 2, piekarzy 8 (Żydów – 3), rzeźników 6 (Żydów – 1), cieśli i stolarzy 11, rymarzy 5, krawców 12 (Żydów – 10), młynarzy 5, blacharzy 2 (Żydzi). Mimo tego stanu przechowują się jeszcze dawne tradycje cechów, odzwierciedlając się w pragnieniu wznowienia cechów i organizacji rzemieślniczych. W zakresie przemysłu widzimy: młyn motorowy, mleczarnię, olejarnię, podupadły warsztat mechaniczny. I kooperatywa. Drobny handel równoważy się w rękach polskich i żydowskich, przy czym widać wzrost handlu polskiego w dziale kolonialnym i manufakturze”.
Dążenia do reaktywowania organizacji cechowych udało się wreszcie zrealizować w 1923 r., kiedy Antoni Giżyński, Michał Skonieczny, Franciszek Skonieczny, Adolf Ochenkowski, Roman Majchrowicz, Antoni Skonieczny, Jan Krasucki, Bolesław Ulatowski, Wawrzyniec Gorzycki oraz Franciszek Kaczmarek utworzyli „Cech Kowali w Radziejowie”. Księgę posiedzeń cechowych z lat 1923-1927 możemy współcześnie odnaleźć w Archiwum Państwowym w Toruniu Oddział we Włocławku (zespół nr 477), niemniej bogatsze materiały źródłowe dotyczące radziejowskich cechów w okresie dwudziestolecia międzywojennego znajdują się w Archiwum Państwowym w Bydgoszczy, w ramach zespołu nr 652 „Izba Rzemieślnicza w Grudziądzu”. Na uwagę zasługuje również dokument ze zbiorów Pana Szymona Szynkowskiego prezentujący dzieje cechu mularzy (murarzy), którego skany są dostępne w Radziejowskiej Bibliotece Cyfrowej.
Tomasz Michalski
