Posiadamy stosunkowo mało informacji o tej świątyni które możemy uznać za pewne. Nie mamy przekazów kiedy powstała, natomiast wiemy że była pierwotnym kościołem parafialnym dla Radziejowa (w wizytacjach kościelnych z XVI w. określana jest jako kościół niegdyś parafialny w stosunku do fary radziejowskiej). Na bardzo wczesne pochodzenie kościoła św. Jana Chrzciciela wskazuje samo wezwanie rozpowszechnione w XI i XII w. W XVI w. innowiercy (Kalwini) osiedli przy niewielkim, drewnianym kościele św. Jana Chrzciciela położonym na wzgórzu w kierunku południowym w stosunku do murowanego kościoła Parafialnego pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. Mimo, że nie ma dokładnych danych o tym kto był fundatorem kościoła św. Jana Chrzciciela, jednak jakieś prawa do niej mieli Leszczyńscy i dlatego około 1554r. Rafał Leszczyński , starosta radziejowski, oddał ją na użytek ministrom kalwińskim, którzy założyli przy niej szkołę. W Radziejowie była wówczas znaczna liczba innowierców, którzy słuchali kazań swojego ministra – Mikołajewskiego, który urzędował przy kościele św. Jana Chrzciciela za miastem, prowadził tu także szkołę w której miał ponad czterdziestu uczniów. Wobec sprzeciwu katolików wyrażonego słowami biskupów włocławskich sejmik obradujący w Radziejowie w 1618r. nakazał oddać tę świątynię katolikom. W jakim znajdowała się wówczas stanie nie wiemy. Wkrótce jednak została zniszczona przez Szwedów i nigdy już nie odbudowana. Na kościół św. Jana Chrzciciela różnych zapisów dokonywali mieszczanie radziejowscy. W 1493r. od niejakiego Stefana wpłynęła jedna grzywna. Dwa lata później znacznie poważniejszy zapis poczyniła rodzina Choraszków, mianowicie nadała 4,5 grzywny rocznie z płatnością na święto patrona. W 1500 r. drobny legat uczyniła Barbara Hawza. Dwadzieścia lat później również zachowała się wzmianka o nadaniach na rzecz tego kościoła. Widać więc, że kościół św. Jana Chrzciciela pełnił w tym czasie funkcje liturgiczne i może uchodzić za filialny w stosunku do kościoła farnego. W literaturze spotykamy odmienne stanowiska co do jego usytuowania a zważywszy na przypisywanie mu funkcji pierwszego kościoła parafialnego jest to sprawa kluczowa w kwestii chronologii i topografii średniowiecznego miasta. Jedni szukają go we wsi Stary Radziejów, inni bliżej dzisiejszego miasta. Według dociekań Bogumiła Rogalskiego, kościół ten usytuowany był w pobliżu kościoła farnego, w południowej części miasta, czyli na średniowiecznym przedmieściu. Według przypuszczeń tegoż autora, kościół św. Jana Chrzciciela był kościołem farnym dla lokowanego w 1252r. miasta na terenie dawnej wsi Obora, rozciągającej się za kościołem farnym. Wizytacje z końca XVI w. podają, że kościół ten był mały, drewniany i znajdował się na wyniosłym wzgórzu poza miastem. Wizytacja z pierwszej połowy XVII w. wyraźnie mówi, że kościół ten uległ zniszczeniu, a innowiercy w tym samym miejscu wybudowali własną świątynię. W wizytacji z 1770 r. kościół św. Jana zniszczony przez arian umiejscawiano z tyłu fary, w kierunku południowym na pagórku. Jednocześnie odnotowano istnienie w Starym Radziejowie publicznej kaplicy, z bliżej nieokreślonego czasu. W XIX w. kościół ten lokalizowano w pobliżu plebani. W świetle przedstawionych źródeł kościół św. Jana Chrzciciela stał poza miastem, czyli obszarem zabudowanym, na południe od fary, ale nie na średniowiecznym przedmieściu bo takiego w tym miejscu nie było. Nic go nie łączyło ze Starym Radziejowem, gdzie znajdowała się kaplica ufundowana ku czci poległych w bitwie płowieckiej 1331r. Niewątpliwie należy go uznać za pierwotny kościół parafialny dla Radziejowa. Ta najstarsza świątynia parafialna związana była z pierwotną lokacją miasta. Po przeniesieniu miasta na niezbyt odległe miejsce od starego wzniesiono nowy kościół parafialny a poprzedni stał się filialnym. Kościół św. Jana Chrzciciela istniał i pełnił posługę duszpasterską w XVI stuleciu o czym zaświadczają współczesne mu źródła. Wobec niejasności w ustaleniu chronologii etapów tworzenia miasta trudno cokolwiek pewniejszego powiedzieć. Podobno kościół św. Jana Chrzciciela znajdował się tak blisko fary radziejowskiej, że śpiewy dochodzące z kościoła św. Jana zakłócały modlitwy w kościele farnym. Miejmy nadzieję, że w przyszłości przeprowadzone zostaną badania archeologiczne nakierowane na odnalezienie reliktów kościoła pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela, co pozwoliłoby na przybliżenie wczesnych dziejów miasta i parafii.
Opracował Krzysztof Wątrobicz na podstawie:
- „Dzieje Radziejowa Kujawskiego”, pod. red. Jerzego Danielewicza, Bydgoszcz 1982r.
- „Radziejów poprzez stulecia”, pod red. Dariusza Karczewskiego, Włocławek-Radziejów 2002 r.
