Nie znamy daty założenia cmentarza żydowskiego w Radziejowie. Zapewne nastąpiło to w początkach XIX wieku, z tego okresu bowiem zachowały się wzmianki o działalności miejscowego bractwa pogrzebowego Chewra Kadisza, mamy też informacje, że właśnie wtedy Radziejów zamieszkiwała stosunkowo duża społeczność żydowska. Nekropolia znajdowała się w południowej części miasta, kilkadziesiąt do 140 metrów od końca obecnych ulic Ogrodowej i Sosnowej. Dokładną lokalizację kirkutu zaznaczono na przedwojennych mapach okolic Radziejowa.
Podczas drugiej wojny światowej z rozkazu Niemców cmentarz został zdewastowany. Przytoczmy tu fragment listu, przysłanego w 1992 roku przez jednego z mieszkańców Radziejowa do Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie: „W niedzielę 22 kwietnia 1942 roku, a więc kilka dni po wywózce resztek ludności żydowskiej z Radziejowa, gestapowiec Beck przybył do osiedla zwanego wówczas Góry, popędził ludzi do roboty i kazał im poniszczyć nagrobki na cmentarzu żydowskim. Dotąd znajdują się jeszcze gdzie niegdzie części nagrobków, użyte jako schody wejściowe do domów”. Wyrwane z ziemi macewy wykorzystano do różnych prac budowlanych. Dzieła zniszczenia dokonano później, decyzją rady powiatowej w 1956 roku prawie całą część terenu, na którym zlokalizowany był cmentarz, przeznaczono na wyrobisko żwiru. Przez następne kilkanaście lat wybrano stąd objętość gruntu długości około dwustu trzydziestu, szerokości stu dwudziestu i wysokości kilkunastu metrów niszcząc bezpowrotnie większą część cmentarza. Poniżej urządzono w tym miejscu miasteczko ruchu drogowego. Na cmentarzu nie zachowały się żadne macewy. Jedyną materialną pozostałością po radziejowskim Kirkucie są odnalezione w 2012 r. fragmenty macew znajdujące się obecnie w radziejowskiej Izbie Regionalnej, macewy te stanowiły przez kilkadziesiąt lat podłogę pomieszczeń gospodarczych na jednej z posesji w Radziejowie. Dzisiaj znanych jest też kilka zdjęć radziejowskiego kirkutu, znajdujących się w prywatnych zbiorach lub zasobach Internetu.
Radziejów był pierwszym miastem na Kujawach w którym osiedlili się Żydzi było to 1432r., tutaj żyli i współtworzyli historię miasta przez następnych kilkaset lat. Większa społeczność żydowska zamieszkiwała Radziejów od początku XIX w., w 1808r. było 84 Żydów co stanowiło 10,2% ludności a w 1820 r. już 198 (16,5% ), tuż przed II Wojną Światową w 1939r. Radziejów zamieszkiwało 649 Żydów co stanowiło 13,5% ludności miasteczka. Eksterminacja rozpoczęła się wiosną 1942 r. Poprzedziła ją ostatnia, zorganizowana na dużą skalę grabież żydowskiego mienia w sali miejscowej remizy strażackiej (26 stycznia 1942 roku). Wcześniej część Żydów przekupując urzędników zdobyła zaświadczenia umożliwiające wyjazd z Radziejowa. Zagłada nastąpiła 22 IV 1942r. kiedy to samochodami około 100 ostatnich Żydów z Radziejowa zostało wywiezionych, jak można sądzić, do obozu masowej zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem i tam zamordowanych. Po wojnie do Radziejowa powróciło 41 Żydów w 1949r. i w następnych latach pozostały już tylko pojedyncze osoby.
Opracował: Krzysztof Wątrobicz
