Związek Walki Zbrojnej (ZWZ) powstał 13 listopada 1939 roku w miejsce rozwiązanej Służby Zwycięstwu Polski, stając się główną siłą zbrojną Polskiego Państwa Podziemnego w czasie II wojny światowej. Na czele ZWZ stanął gen. Kazimierz Sosnkowski, ps. „Józef Godziemba”. Zgodnie z rozkazem Naczelnego Wodza, gen. Władysława Sikorskiego, 14 lutego 1942 roku ZWZ został przekształcony w Armię Krajową (AK).Głównym zadaniem AK było przygotowanie kraju do powszechnego powstania zbrojnego, które miało wybuchnąć w momencie załamania się niemieckich sił okupacyjnych. Działalność organizacji obejmowała tworzenie struktur wojskowych, mobilizację społeczeństwa do walki bieżącej oraz ochronę Polskiego Państwa Podziemnego.
Rejon Radziejów („Rezeda”)
Rejon Radziejów, o kryptonimie „Rezeda” (oznaczenie cyfrowe N-0-128), był jednym z najwcześniej założonych w obwodzie nieszawskim. Powstał w połowie 1940 roku z inicjatywy Józefa Olszewskiego, ps. „Andrzej”, i Henryka Gruetzmachera. W skład pierwszej komendy wchodzili oficerowie rezerwy: Bolesław Bykowski, Jan Świecimski, Tadeusz Lucjan Świecimski, Józef Jakub Rączka i Tadeusz Krysiak. W 1941 roku dołączył do nich ppor. rez. Gorgolewski, ps. „Grześkowiak”, „Ryś”, a rok później ppor. rez. Włodzimierz Sikorowski, ps. „Kruk”, wcześniej związany z Narodową Organizacją Wojskową (NOW).
Z rejonem Radziejów współpracował także por. rez. Wincenty Lewandowski, który od 1941 roku pełnił funkcję łącznika z innymi strukturami konspiracyjnymi w obwodzie, będąc jednocześnie członkiem Bojowej Organizacji Ludowej (BOL) w Dobrem.
Począwszy od 1942 roku, w Radziejowie kontakty z konspiracją utrzymywano w punktach kontaktowych u rodziny Kicińskich oraz u Bolesława Kruszyńskiego. Leontyna Wrońska w latach 1940-1944 dostarczała prasę konspiracyjną do Radziejowa i Piotrkowa Kujawskiego, którą odbierała z punktu u Seweryny Kemnitz, ps. „Serwus”.
W 1941 roku ppor. rez. Gorgolewski i kolejarz Stefan Nowakowski utworzyli placówkę w Piotrkowie Kujawskim. Włodzimierz Sikorowski w następnym roku powołał placówkę w Topólce, w gminie Czamanin, oraz słabo rozpoznaną placówkę w Boguszycach, której prawdopodobnym komendantem był ppor. rez. Zygmunt Bartosik, ps. „Len”.
Rejon Dobre („Dalia”)
Rejon w Dobrem, o kryptonimie „Dalia” (oznaczenie cyfrowe „N-0-130”), został utworzony w sierpniu 1943 roku, gdy komenda Bojowej Organizacji Ludowej podporządkowała się dowództwu Obwodu AK Nieszawa. Rejon ten, bazujący na pracownikach cukrowni, szybko stał się najsilniejszy w obwodzie.
Komendantem był por. rez. Jerzy Gajewski, ps. „Stanisław”. Do sztabu należeli:
- Jan Kobyliński, ps. „Andrzej”, „Maria”, aplikant sądowy wysiedlony z Gdyni;
- Alfons Gracz (używający nazwiska Antoni Gramza), przedwojenny sędzia i notariusz z Sępólna Krajeńskiego;
- por. rez. Wincenty Lewandowski, nauczyciel i łącznik, pochodzący z Krzywosądzy.
Kwatermistrzem był Władysław Wolski, ps. „Wilk”, „Sowa II”, w którego mieszkaniu, w specjalnej skrytce, przechowywano broń. Kapelanem rejonu był o. Józef Kowalski, a szefem służby sanitarnej lekarz Wojciech Dobrowolski. Działania Rejonu Dobre kontynuowały te zapoczątkowane jeszcze w ramach BOL.
Na terenie cukrowni działała zakonspirowana radiostacja. Korzystał z niej mjr Zygmunt Krysiak, ps. „Janusz”, komendant Inspektoratu Rejonowego Włocławek ZWZ-AK, który otrzymywał za jej pośrednictwem instrukcje i rozkazy. Łączność między Gajewskim a Krysiakiem utrzymywał szwagier tego drugiego, Tadeusz Lucjan Świecimski.
Rejon Osięciny („Ostromlecz”)
Rejon Osięciny, kryptonim „Ostromlecz” (oznaczenie cyfrowe N-0-119), jest słabo poznany. Jego komendantem był ppor. rez. Włodzimierz Sikorowski, ps. „Kruk”.
Do planowanych operacji tego rejonu należało przygotowanie zrzutowiska broni we wsi Miłachówek nad Jeziorem Głuszyńskim, które stanowiło dobry punkt orientacyjny dla pilotów. W operację zaangażowany był również Rejon Dobre, a pomysł jej przeprowadzenia wyszedł od komendanta Gajewskiego. Bezpośrednim wykonawcą miała być Placówka w Topólce. Zrzucana z samolotu z Wielkiej Brytanii broń miała być przetransportowana do Dobrego, a następnie wykorzystana do ataku na wycofujące się wojska niemieckie na drodze Włocławek-Radziejów-Inowrocław. Fala aresztowań z początku 1944 roku uniemożliwiła realizację tej akcji.
Główne obszary działalności AK w obwodzie nieszawskim
Działalność AK w obwodzie nieszawskim obejmowała wiele płaszczyzn:
- Organizacyjna: Werbowanie oficerów rezerwy (głównie nauczycieli i urzędników) oraz rozbudowa liczebności organizacji.
- Łączność: Rozbudowa systemu komunikacji konspiracyjnej, w tym organizacja skrzynek kontaktowych w każdej placówce.
- Szkolenia: Prowadzenie szkoleń wojskowych i z zakresu posługiwania się bronią.
- Akcje zbrojne: Wykolejenie trzech pociągów na trasie Dobre-Nieszawa w latach 1943-1944.
- Pomoc społeczna: Organizowanie akcji samopomocowych i charytatywnych, w tym:
- Ukrywanie osób zagrożonych wywózką na przymusowe prace w Niemczech.
- Wypłacanie zapomóg (100-200 marek) rodzinom więźniów i jeńców wojennych.
- Udzielanie pomocy lokalnej ludności poszkodowanej przez okupanta.
- Wsparcie dla ludności żydowskiej.
- Informacja:
- Prowadzenie nasłuchu radiowego (aparaty znajdowały się m.in. w piekarni Siewierskiego, na strychu Spółdzielni Rolniczej, w piwnicy Józefa Miętlewicza w Radziejowie oraz w grobowcach rodziny Pilachowskich na cmentarzu w Broniewie i rodziny Szweykowskich na cmentarzu w Radziejowie).
- Kolportaż prasy konspiracyjnej.
Fala aresztowań w 1944 roku
W wyniku rozpracowania przez Gestapo Polskiej Armii Powstania, z którą AK prowadziła rozmowy scaleniowe, w drugiej połowie 1943 roku aresztowani zostali mjr Zygmunt Krysiak i Tadeusz Świecimski. Sprawa ta doprowadziła do częściowej dekonspiracji Rejonu Dobre.
2 stycznia 1944 roku do Jana Krzesińskiego w Dobrem dotarła wiadomość z więzienia w Inowrocławiu, że jedna z aresztowanych osób załamała się w śledztwie i podała nazwiska 8 lub 9 członków AK z Dobrego, w tym Gajewskiego, Krzesińskiego i Kaczorowskiego. Na polecenie Gajewskiego powiadomiono zagrożonych, a aparaturę radiową wywieziono kolejką fabryczną do Straszewa. Gajewski i Krzesiński ukryli się w schronie w czopuchu komina cukrowni. Po 7 dniach Krzesiński opuścił kryjówkę, uznając informację za nieprawdziwą. Wrócił do działalności konspiracyjnej, kontaktując się z członkami AK z Radziejowa i Nieszawy. Prawdopodobnie od tego momentu był obserwowany przez Gestapo. Aresztowano go w połowie marca 1944 roku i zamordowano 16 kwietnia we Włocławku. Właściwe aresztowania w obwodzie miały miejsce w pierwszej połowie kwietnia 1944 roku. W Dobrem, Osięcinach, Radziejowie i Nieszawie zatrzymano około 40 osób.