Zamek – dwór starościński w Radziejowie istniał prawdopodobnie od przełomu wieków XIV/XV. Najpierw był budowlą drewnianą, dopiero od XVI wieku rozbudowywaną i wzbogaconym o murowaną dwukondygnacyjną wieżę. Pozostałości zamku przetrwały do 1820 roku, kiedy rozebrano ruiny murowanej wieży. W czasie swego istnienia był wielokrotnie niszczony i palony (przez wojska szwedzkie w latach 1657 i 1704), naprawiany doraźnie, nieremontowany- podupadał. Bywali na nim królowie polscy, Władysław Łokietek i Władysław Jagiełło, tu urodziła się Jadwiga- córka Łokietka, a Władysław Jagiełło wydał zaręczyny swojej córki w 1422r. Jagiełło Radziejów odwiedził trzynaście razy w latach 1399-1428. Zamek był centrum władzy administracyjnej, siedzibą starostów do końca XVIII wieku. Pierwszymi starostami według dokumentów byli członkowie rodziny Leszczyńskich, później Orzelskich, Sokołowskich, Mielżyńskich, Kossowskich i Zakrzewskich. Na zamku mieściła się kancelaria sądu grodzkiego, archiwum ksiąg grodzkich i więzienie, odbywały się w nim sejmiki szlacheckie, sądy grodzkie i ziemskie.
Nie wiadomo jak dokładnie wyglądał zamek. Nie była to warownia, a raczej dwór. Pierwszy opis zamku pochodzi z 1494 roku z inwentarza dóbr starostwa brzeskiego. Pozwala on ulokować budowlę na wschód od Rynku (ulica Zamkowa, Wąska). Przekaz z 1820 roku z ,,Planu restauracyjnego miasta narodowego Radziejów” umiejscawia zamek jeszcze dokładniej: na tyłach ,,czwartej”, wschodniej pierzei przyrynkowej biegnie ulica Zakątna (teraz Zamkowa, wcześniej Północna) kończąca się od zachodu traktem na Włocławek- ulica Nowa (obecnie ulica Ojca Świętego Jana Pawła II, wcześniej Świerczewskiego). Między tymi ulicami znajdowała się parcela nr 121 (70/70m), w jej centrum zaznaczono okrągły kopiec (średnicy 30-40m) otoczony dookoła rowem. Jeszcze w XIX wieku miejsce to nazywano Zamczyskiem.
Dokładniejsze opisy zamku-dworu pochodzą z późniejszych czasów- wiek XVII i XVIII. W ,,Lustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1628-1822”, wyd. Z.Guidon , Bydgoszcz 1967, cz. III, s. 90-91 znajdujemy opis z 1616 roku: „[…] dwór radziejowski gdzie Seymiki i Roki Grodzkie zwykły się odprawować, który bardzo stary i wątły, potrzebuje wielkiey poprawy. Izb cztery, w każdey dwa okna szklane i piece dobre. Komór na dole dwie, sklepik przy tymże budowaniu w ścianie przymurowany, na dole Akta Grodzkie chowają, a na górze izdebka piąta murowana, także i piwnica. Stajnia zła trzeba ją znowu budować. Kuchnia sama w sobie na stronie, lepiona z gliny w strychulce stara i zła. Młyn koński […]”
Lustracja z lat 1628-1632 daje kolejny obszerny opis zamku:
,,Popisanie dworu radziejowskiego. Ten dwór dokoła parkanem obtoczony, do niego wrota od miasta na obłąkach dwoiste, przy nich fortka. Kancelaryja murowana sklepista, gdzie sejmiki i roki grodzkie odprawować się zwykły; do niej drzwi żelazne z wrzeciądzem i kłódką. W niej okno 1 bez błon, okiennica żelazna i kraty żelazne. Wchodząc do sieni drzwi na zawiasach. Tamże zaraz izba sądowa, do niej drzwi na zawiasach, z zamkiem i klamką, okien 4 po 4 kwatery w ołów, piec białych kafli polewanych niedobry, przy nim komin murowany, stołów 2, ławy 2. Z tejże sieni do małej sionki idąc drzwi na zawiasach. Tamże izba piekarniana, drzwi na zawiasach,okno 1 w drewno, piec prostych kafli na wywrót. W tejże sieni wielkiej komora, do niej drzwi na zawiasach. Z tejże sieni piwnica na dole po wschodzie, do niej drzwi na zawiasach. Tamże nad tą piwnicą spiżarnia, do niej drzwi na zawiasach, z wrzeciądzenii skoblem. Przeciwko izbie sądowej jest izba wielka, do niej drzwi na zawiasach. W tej izbie okien 4 w ołów oprawnych, piec zielonych kafli. Z tej izby pobok komora, do niej drzwi na zawiasach. Z tejże sieni, na górę idąc po wschodzie, jest sala przestronna, w której okien 5 bez błon. Tamże nad kancelaryją jest pokoik letni, do niego drzwi na zawiasach z zamkiem i klamką, komin, okien 4 w ołów oprawnych. Tamże komora pusta, do niej drzwi na zawiasach. Nad tą salą połap bardzo zła, ruina minatur. Wchodząc z tej sale do izby stołowej, drzwi stolarskiej roboty na zawiasach. W niej okien 6 w ołów oprawnych, ławy 2, stół 1, piec zielonych kafli, komin murowany. Z tej izby do komory drzwi malowane na zawiasach z klamką, w niej okien 2. Z tej komory jest izba pokojowa, do niej drzwi na zawiasach, w niej okien 4 w ołów, piec zielonych kafli, komin murowany. Z tego pokoju są drugie drzwi na salą”.
Opis lustracyjny z 1767 roku opisuje zamek zniszczony:
,,zamek radziejowski (…)cały ogniem przez nieprzyjaciela spalony i zniesiony, którego wieża dotąd na groncie zamkowym w kwadrat murowana, nie wysoka z górną i dolną izbą stoi, w niej przedtym bywało Archiwum Xiąg Grodu Radziejowskiego, ale gdy teraz dużo i coraz bardziej ruynuje się, dla bezpieczeństwa i lepszego zachowania, tych Xiąg [. . .]do kościoła Farnego 00 Piarów są przeniesione […] w tej wieży okien nie masz, tarcicami tylko pozabijane nad dolną izbą sklepienie upada, czego przyczyną zły dach, na którym dachówka, że dawno wapnem nie podrzucana, mieyscami pospadała; cała ta wieża,jako zruynowana, wśród i ze dworu, z gruntu reperacyi potrzebuje. Domek przy tej wieży przybudowany, w którym Kancellarya do przyjmowania Transakcyi, ten jako ze starego budynku przedstawiony tak też drzewo w nim penitus spróchniałe. Wchodząc do tego domku drzwi do sieni na zawiasach z klamką żelazną, w tej sieni drzwi drugie przechodnie na zawiasach i chakach [i] z klamką żelazną i zaporą do zamykania drewnianą, kuchenka której komin w brożyny wywiedziony, gliną wylepiony. Wchodząc z kuchenki, na prawej ręce drzwi do izby, w której przyjmują Transakcye, posowa i podłoga pognieła, wszędzie ciecze, belka jedna złamana, która drągiem niegrubym podstęplowana, okna dwa w drewno, stół długi do pisania, z tarcic osowych na krokwiach, za stołem do siedzenia ława, komin z kapturem prosty, piec z kafli zielonych zły, na prawej ręce drzwi na zawiasach do alkierzyka, który grzeje piec wraz z izbą, kominek prosty z kapturem, okno w drewno, stolik z szufladą do papierów. Cały ten budynek obala się, nov/ego wystawienia na kancellaryą koniecznie potrzebne. Budynki zamkowe. Domek, w którym mieszka Pan Krzeszewski […] domek długi, w którym mieszka Żyd Cyrulik […] Te dwa budynki stare, podwleczenia przyciesi i poszycia naprawy potrzebują. Austerya w Rynku wjezdna starościńska, niedaleko parowy, ten budynek stary, drzewo w nim sprochniałe […] staynia przy tej Austeryi w rygle pobudowana, gliną w strychulce ściany wylepione do koła […] browar na dole za Kancelaryą starościński pod tarcicami, w szachulec rżnięty [•••] przy tym browarze była przedtym gorzelnia przybudowana, ale teraz spustoszała, dachu na niej nie masz, za gorzalnią przybudowana stajnia […] karczma pod dranicami niedaleko tego browaru
o trzech izdebkach, z ktorych jedna obszerniejsza od szynku […] ten budynek niedawno postawiony, młyn koński […] do mielenia słodow postawiony Г…1 wiatrak na Gorach za Collegium 00 Piarow przed lat kilką postawiony […]”
Rok 1777 r.- stan zabudowań zamkowych osiągnął już pełną ruinę: „[…] budynek jeden starościński w ktorym szynkują piwo […] więcej budynkow nie masz, tylko place na których budynki stały, także wieża murowana stara zeszczętem zruynowana z sklepem murowanym przy ktorej plac znaczny, na ktorym Kancellarya stała, a teraz jej nie masz tylko miejsce [•••]”
Według historyków radziejowski zamek był dworem z wieżą o funkcji sądowniczo-administracyjnej i małej funkcji obronnej. Badania archeologiczne przeprowadzone na ,,wzgórzu zamkowym” nie przyniosły spektakularnych odkryć. Archeolodzy stwierdzili, że ślady po zamku zostały zniszczone w okresie dwudziestolecia międzywojennego podczas niwelowania terenu pod dom notariusza.
Podczas badań archeologicznych w 1987 roku, mocno okrojonych ze względu na gęstą zabudowę w terenie działań odkryto ogółem 2456 zabytków w tym 2163 fragmenty naczyń glinianych, 58 fragmentów kafli piecowych, 166 destruktów kości zwierzęcych, 36 fragmentów przedmiotów żelaznych i 10 innych- szkło kolorowe i metale kolorowe.
Czasami słyszy się jeszcze lokalne legendy o tunelach łączących zamek z radziejowskimi kościołami, a nawet o prowadzących poza granice miasta. O istnieniu zamku przypomina też ulica Zamkowa biegnąca nieopodal wzniesienia, na którym stał zamek.
Opracowanie: Ewa Smykowska
Źródła:
- Acta Universitatis Lodziensis Folia Archeologica 12, 1991, bibliotekanauki.pl
- Katarzyna Warda– praca doktorska ,,Radziejów i jego społeczeństwo w późnym średniowieczu”
