{"id":885,"date":"2025-04-07T09:45:21","date_gmt":"2025-04-07T07:45:21","guid":{"rendered":"http:\/\/www.tmkradziejow.pl\/?page_id=885"},"modified":"2025-04-07T09:57:41","modified_gmt":"2025-04-07T07:57:41","slug":"cmentarz-zydowski-kirkut","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/www.tmkradziejow.pl\/?page_id=885","title":{"rendered":"Cmentarz \u017cydowski – Kirkut"},"content":{"rendered":"\n

Nie znamy daty za\u0142o\u017cenia cmentarza \u017cydowskiego w Radziejowie. Zapewne nast\u0105pi\u0142o to w pocz\u0105tkach XIX wieku,<\/strong> z tego okresu bowiem zachowa\u0142y si\u0119 wzmianki o dzia\u0142alno\u015bci miejscowego bractwa pogrzebowego Chewra Kadisza, mamy te\u017c informacje, \u017ce w\u0142a\u015bnie wtedy  Radziej\u00f3w zamieszkiwa\u0142a stosunkowo du\u017ca  spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska. Nekropolia znajdowa\u0142a si\u0119 w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci miasta,  kilkadziesi\u0105t do 140 metr\u00f3w od  ko\u0144ca obecnych ulic Ogrodowej i Sosnowej. Dok\u0142adn\u0105 lokalizacj\u0119 kirkutu zaznaczono na przedwojennych mapach okolic Radziejowa.<\/p>\n\n\n\n

Podczas drugiej wojny \u015bwiatowej z rozkazu Niemc\u00f3w cmentarz zosta\u0142 zdewastowany. <\/strong>Przytoczmy tu fragment listu, przys\u0142anego w 1992 roku przez jednego z mieszka\u0144c\u00f3w Radziejowa do \u017bydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie: „W niedziel\u0119 22 kwietnia 1942 roku, a wi\u0119c kilka dni po wyw\u00f3zce resztek ludno\u015bci \u017cydowskiej z Radziejowa, gestapowiec Beck przyby\u0142 do osiedla zwanego w\u00f3wczas G\u00f3ry, pop\u0119dzi\u0142 ludzi do roboty i kaza\u0142 im poniszczy\u0107 nagrobki na cmentarzu \u017cydowskim. Dot\u0105d znajduj\u0105 si\u0119 jeszcze gdzie niegdzie cz\u0119\u015bci nagrobk\u00f3w, u\u017cyte jako schody wej\u015bciowe do dom\u00f3w”.<\/em> Wyrwane z ziemi macewy  wykorzystano do r\u00f3\u017cnych prac budowlanych. Dzie\u0142a zniszczenia dokonano p\u00f3\u017aniej, decyzj\u0105 rady powiatowej w 1956 roku prawie ca\u0142\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 terenu, na kt\u00f3rym zlokalizowany by\u0142 cmentarz, przeznaczono na wyrobisko \u017cwiru. Przez nast\u0119pne kilkana\u015bcie lat wybrano st\u0105d obj\u0119to\u015b\u0107 gruntu d\u0142ugo\u015bci oko\u0142o dwustu trzydziestu, szeroko\u015bci stu dwudziestu  i wysoko\u015bci kilkunastu metr\u00f3w niszcz\u0105c bezpowrotnie wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 cmentarza. Poni\u017cej urz\u0105dzono w tym miejscu miasteczko ruchu drogowego. Na cmentarzu nie zachowa\u0142y si\u0119 \u017cadne macewy. Jedyn\u0105 materialn\u0105 pozosta\u0142o\u015bci\u0105 po radziejowskim Kirkucie s\u0105 odnalezione w 2012 r. fragmenty macew znajduj\u0105ce si\u0119 obecnie w radziejowskiej Izbie Regionalnej, macewy te stanowi\u0142y przez kilkadziesi\u0105t lat pod\u0142og\u0119 pomieszcze\u0144 gospodarczych na jednej z posesji w Radziejowie. Dzisiaj znanych jest te\u017c kilka zdj\u0119\u0107  radziejowskiego kirkutu, znajduj\u0105cych si\u0119 w prywatnych zbiorach lub zasobach Internetu.<\/p>\n\n\n\n

Radziej\u00f3w by\u0142 pierwszym miastem na Kujawach w kt\u00f3rym osiedlili si\u0119 \u017bydzi by\u0142o to 1432r<\/strong>., tutaj \u017cyli i wsp\u00f3\u0142tworzyli histori\u0119 miasta przez nast\u0119pnych kilkaset lat. Wi\u0119ksza spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska zamieszkiwa\u0142a Radziej\u00f3w od pocz\u0105tku XIX w., w 1808r. by\u0142o 84 \u017byd\u00f3w co stanowi\u0142o 10,2%  ludno\u015bci a w 1820 r. ju\u017c 198 (16,5% ), tu\u017c przed  II Wojn\u0105 \u015awiatow\u0105 w 1939r. Radziej\u00f3w zamieszkiwa\u0142o 649 \u017byd\u00f3w co stanowi\u0142o 13,5%  ludno\u015bci miasteczka. Eksterminacja rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 wiosn\u0105 1942 r. Poprzedzi\u0142a j\u0105 ostatnia, zorganizowana na du\u017c\u0105 skal\u0119 grabie\u017c \u017cydowskiego mienia w sali miejscowej remizy stra\u017cackiej (26 stycznia 1942 roku). Wcze\u015bniej cz\u0119\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w przekupuj\u0105c urz\u0119dnik\u00f3w zdoby\u0142a za\u015bwiadczenia umo\u017cliwiaj\u0105ce wyjazd z Radziejowa.  Zag\u0142ada nast\u0105pi\u0142a 22 IV 1942r. kiedy to samochodami oko\u0142o 100 ostatnich \u017byd\u00f3w z Radziejowa zosta\u0142o wywiezionych, jak mo\u017cna s\u0105dzi\u0107, do obozu masowej zag\u0142ady Kulmhof w Che\u0142mnie nad Nerem i tam zamordowanych. Po  wojnie do Radziejowa powr\u00f3ci\u0142o 41 \u017byd\u00f3w  w 1949r. i w nast\u0119pnych  latach pozosta\u0142y ju\u017c tylko pojedyncze osoby.<\/p>\n\n\n\n

Opracowa\u0142: Krzysztof W\u0105trobicz<\/p>\n\n\n\nngg_shortcode_0_placeholder\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Nie znamy daty za\u0142o\u017cenia cmentarza \u017cydowskiego w Radziejowie. Zapewne nast\u0105pi\u0142o to w pocz\u0105tkach XIX wieku, z tego okresu bowiem zachowa\u0142y si\u0119 wzmianki o dzia\u0142alno\u015bci miejscowego bractwa pogrzebowego Chewra Kadisza, mamy te\u017c informacje, \u017ce w\u0142a\u015bnie wtedy  Radziej\u00f3w zamieszkiwa\u0142a stosunkowo du\u017ca  spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska. Nekropolia znajdowa\u0142a si\u0119 w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci miasta,  kilkadziesi\u0105t do 140\u2026 Czytaj dalej → <\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"class_list":["post-885","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.tmkradziejow.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/885","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.tmkradziejow.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.tmkradziejow.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.tmkradziejow.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.tmkradziejow.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=885"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/www.tmkradziejow.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/885\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":896,"href":"https:\/\/www.tmkradziejow.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/885\/revisions\/896"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.tmkradziejow.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=885"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}