{"id":883,"date":"2025-04-07T09:43:09","date_gmt":"2025-04-07T07:43:09","guid":{"rendered":"http:\/\/www.tmkradziejow.pl\/?page_id=883"},"modified":"2025-05-30T09:50:33","modified_gmt":"2025-05-30T07:50:33","slug":"zamek-w-radziejowie","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/www.tmkradziejow.pl\/?page_id=883","title":{"rendered":"Zamek w Radziejowie"},"content":{"rendered":"\n

Zamek<\/strong> – dw\u00f3r staro\u015bci\u0144ski w Radziejowie istnia\u0142 prawdopodobnie od prze\u0142omu wiek\u00f3w  XIV\/XV. Najpierw by\u0142 budowl\u0105 drewnian\u0105, dopiero od XVI wieku rozbudowywan\u0105 i  wzbogaconym o murowan\u0105 dwukondygnacyjn\u0105 wie\u017c\u0119.  Pozosta\u0142o\u015bci zamku przetrwa\u0142y do 1820 roku, kiedy rozebrano ruiny murowanej wie\u017cy. W czasie swego istnienia by\u0142 wielokrotnie niszczony i palony (przez wojska szwedzkie w latach 1657 i 1704),  naprawiany dora\u017anie, nieremontowany- podupada\u0142.  Bywali na nim kr\u00f3lowie polscy, W\u0142adys\u0142aw \u0141okietek i W\u0142adys\u0142aw Jagie\u0142\u0142o, tu urodzi\u0142a si\u0119 Jadwiga- c\u00f3rka \u0141okietka, a W\u0142adys\u0142aw Jagie\u0142\u0142o wyda\u0142 zar\u0119czyny swojej c\u00f3rki w 1422r. Jagie\u0142\u0142o  Radziej\u00f3w odwiedzi\u0142 trzyna\u015bcie razy w latach 1399-1428. Zamek by\u0142 centrum w\u0142adzy administracyjnej, siedzib\u0105 starost\u00f3w do ko\u0144ca XVIII wieku. Pierwszymi starostami wed\u0142ug dokument\u00f3w byli cz\u0142onkowie rodziny Leszczy\u0144skich, p\u00f3\u017aniej Orzelskich, Soko\u0142owskich, Miel\u017cy\u0144skich, Kossowskich i Zakrzewskich. Na zamku mie\u015bci\u0142a si\u0119 kancelaria s\u0105du grodzkiego, archiwum ksi\u0105g grodzkich i wi\u0119zienie, odbywa\u0142y si\u0119 w nim sejmiki szlacheckie, s\u0105dy grodzkie i ziemskie.<\/p>\n\n\n\n

Nie wiadomo jak dok\u0142adnie wygl\u0105da\u0142 zamek. Nie by\u0142a to warownia, a raczej dw\u00f3r. Pierwszy opis zamku pochodzi z 1494 roku z inwentarza d\u00f3br starostwa brzeskiego. Pozwala on ulokowa\u0107 budowl\u0119 na wsch\u00f3d od Rynku (ulica Zamkowa, W\u0105ska). Przekaz z 1820 roku z ,,Planu restauracyjnego miasta narodowego Radziej\u00f3w\u201d umiejscawia zamek jeszcze dok\u0142adniej: na ty\u0142ach ,,czwartej\u201d, wschodniej pierzei przyrynkowej biegnie ulica Zak\u0105tna (teraz Zamkowa, wcze\u015bniej P\u00f3\u0142nocna) ko\u0144cz\u0105ca si\u0119 od zachodu traktem na W\u0142oc\u0142awek- ulica Nowa (obecnie ulica Ojca \u015awi\u0119tego Jana Paw\u0142a II, wcze\u015bniej \u015awierczewskiego). Mi\u0119dzy tymi ulicami znajdowa\u0142a si\u0119 parcela nr 121 (70\/70m), w jej centrum zaznaczono okr\u0105g\u0142y kopiec (\u015brednicy 30-40m) otoczony dooko\u0142a rowem. Jeszcze w XIX wieku miejsce to nazywano Zamczyskiem.<\/p>\n\n\n\n

Dok\u0142adniejsze opisy zamku-dworu pochodz\u0105 z p\u00f3\u017aniejszych czas\u00f3w- wiek XVII i XVIII.  W ,,Lustracja wojew\u00f3dztw wielkopolskich i kujawskich 1628-1822\u201d, <\/em>wyd. Z.Guidon , Bydgoszcz 1967, cz. III, s. 90-91 znajdujemy opis z 1616 roku:           „[…] dw\u00f3r radziejowski gdzie Seymiki i Roki Grodzkie zwyk\u0142y si\u0119 odprawowa\u0107, kt\u00f3ry bardzo stary i w\u0105t\u0142y, potrzebuje wielkiey poprawy. Izb cztery, w ka\u017cdey dwa okna szklane i piece dobre. Kom\u00f3r na dole dwie, sklepik przy tym\u017ce budowaniu w \u015bcianie przymurowany, na dole Akta Grodzkie chowaj\u0105, a na g\u00f3rze izdebka pi\u0105ta murowana, tak\u017ce i piwnica. Stajnia z\u0142a trzeba j\u0105 znowu budowa\u0107. Kuchnia sama w sobie na stronie, lepiona z gliny w strychulce stara i z\u0142a. M\u0142yn ko\u0144ski [\u2026]”<\/p>\n\n\n\n

Lustracja z lat 1628-1632 daje kolejny obszerny opis zamku:<\/p>\n\n\n\n

,,Popisanie dworu radziejowskiego. Ten dw\u00f3r doko\u0142a parkanem obtoczony, do niego wrota od miasta na ob\u0142\u0105kach dwoiste, przy nich fortka. Kancelaryja murowana sklepista, gdzie sejmiki i roki grodzkie odprawowa\u0107 si\u0119 zwyk\u0142y; do niej drzwi \u017celazne z wrzeci\u0105dzem i k\u0142\u00f3dk\u0105. W niej okno 1 bez b\u0142on, okiennica \u017celazna i kraty \u017celazne. Wchodz\u0105c do sieni drzwi na zawiasach. Tam\u017ce zaraz izba s\u0105dowa, do niej drzwi na zawiasach, z zamkiem i klamk\u0105, okien 4 po 4 kwatery w o\u0142\u00f3w, piec bia\u0142ych kafli polewanych niedobry, przy nim komin murowany, sto\u0142\u00f3w 2, \u0142awy 2. Z tej\u017ce sieni do ma\u0142ej sionki id\u0105c drzwi na zawiasach. Tam\u017ce izba piekarniana, drzwi na zawiasach,okno 1 w drewno, piec prostych kafli na wywr\u00f3t. W tej\u017ce sieni wielkiej komora, do niej drzwi na zawiasach. Z tej\u017ce sieni piwnica na dole po wschodzie, do niej drzwi na zawiasach. Tam\u017ce nad t\u0105 piwnic\u0105 spi\u017carnia, do niej drzwi na zawiasach, z wrzeci\u0105dzenii skoblem. Przeciwko izbie s\u0105dowej jest izba wielka, do niej drzwi na zawiasach. W tej izbie okien 4 w o\u0142\u00f3w oprawnych, piec zielonych kafli. Z tej izby pobok komora, do niej drzwi na zawiasach. Z tej\u017ce sieni, na g\u00f3r\u0119 id\u0105c po wschodzie, jest sala przestronna, w kt\u00f3rej okien 5 bez b\u0142on. Tam\u017ce nad kancelaryj\u0105 jest pokoik letni, do niego drzwi na zawiasach z zamkiem i klamk\u0105, komin, okien 4 w o\u0142\u00f3w oprawnych. Tam\u017ce komora pusta, do niej drzwi na zawiasach. Nad t\u0105 sal\u0105 po\u0142ap bardzo z\u0142a, ruina minatur. Wchodz\u0105c z tej sale do izby sto\u0142owej, drzwi stolarskiej roboty na zawiasach. W niej okien 6 w o\u0142\u00f3w oprawnych, \u0142awy 2, st\u00f3\u0142 1, piec zielonych kafli, komin murowany. Z tej izby do komory drzwi malowane na zawiasach z klamk\u0105, w niej okien 2. Z tej komory jest izba pokojowa, do niej drzwi na zawiasach, w niej okien 4 w o\u0142\u00f3w, piec zielonych kafli, komin murowany. Z tego pokoju s\u0105 drugie drzwi na sal\u0105\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Opis lustracyjny z 1767 roku opisuje zamek zniszczony:<\/p>\n\n\n\n

 ,,zamek radziejowski (…)ca\u0142y ogniem przez nieprzyjaciela spalony i zniesiony, kt\u00f3rego wie\u017ca dot\u0105d na groncie zamkowym w kwadrat murowana, nie wysoka z g\u00f3rn\u0105 i doln\u0105 izb\u0105 stoi, w niej przedtym bywa\u0142o Archiwum Xi\u0105g Grodu Radziejowskiego, ale gdy teraz du\u017co i coraz bardziej ruynuje si\u0119, dla bezpiecze\u0144stwa i lepszego zachowania, tych Xi\u0105g [. . .]do ko\u015bcio\u0142a Farnego 00 Piar\u00f3w s\u0105 przeniesione […] w tej wie\u017cy okien nie masz, tarcicami tylko pozabijane nad doln\u0105 izb\u0105 sklepienie upada, czego przyczyn\u0105 z\u0142y dach, na kt\u00f3rym dach\u00f3wka, \u017ce dawno wapnem nie podrzucana, mieyscami pospada\u0142a; ca\u0142a ta wie\u017ca,jako zruynowana, w\u015br\u00f3d i ze dworu, z gruntu reperacyi potrzebuje. Domek przy tej wie\u017cy przybudowany, w kt\u00f3rym Kancellarya do przyjmowania Transakcyi, ten jako ze starego budynku przedstawiony tak te\u017c drzewo w nim penitus spr\u00f3chnia\u0142e. Wchodz\u0105c do tego domku drzwi do sieni na zawiasach z klamk\u0105 \u017celazn\u0105, w tej sieni drzwi drugie przechodnie na zawiasach i chakach [i] z klamk\u0105 \u017celazn\u0105 i zapor\u0105 do zamykania drewnian\u0105, kuchenka kt\u00f3rej komin w bro\u017cyny wywiedziony, glin\u0105 wylepiony. Wchodz\u0105c z kuchenki, na prawej r\u0119ce drzwi do izby, w kt\u00f3rej przyjmuj\u0105 Transakcye, posowa i pod\u0142oga pognie\u0142a, wsz\u0119dzie ciecze, belka jedna z\u0142amana, kt\u00f3ra dr\u0105giem niegrubym podst\u0119plowana, okna dwa w drewno, st\u00f3\u0142 d\u0142ugi do pisania, z tarcic osowych na krokwiach, za sto\u0142em do siedzenia \u0142awa, komin z kapturem prosty, piec z kafli zielonych z\u0142y, na prawej r\u0119ce drzwi na zawiasach do alkierzyka, kt\u00f3ry grzeje piec wraz z izb\u0105, kominek prosty z kapturem, okno w drewno, stolik z szuflad\u0105 do papier\u00f3w. Ca\u0142y ten budynek obala si\u0119, nov\/ego wystawienia na kancellary\u0105 koniecznie potrzebne. Budynki zamkowe. Domek, w kt\u00f3rym mieszka Pan Krzeszewski […] domek d\u0142ugi, w kt\u00f3rym mieszka \u017byd Cyrulik […] Te dwa budynki stare, podwleczenia przyciesi i poszycia naprawy potrzebuj\u0105. Austerya w Rynku wjezdna staro\u015bci\u0144ska, niedaleko parowy, ten budynek stary, drzewo w nim sprochnia\u0142e […] staynia przy tej Austeryi w rygle pobudowana, glin\u0105 w strychulce \u015bciany wylepione do ko\u0142a […] browar na dole za Kancelary\u0105 staro\u015bci\u0144ski pod tarcicami, w szachulec r\u017cni\u0119ty [\u2022\u2022\u2022] przy tym browarze by\u0142a przedtym gorzelnia przybudowana, ale teraz spustosza\u0142a, dachu na niej nie masz, za gorzalni\u0105 przybudowana stajnia […] karczma pod dranicami niedaleko tego browaru<\/p>\n\n\n\n

o trzech izdebkach, z ktorych jedna obszerniejsza od szynku [\u2026] ten budynek niedawno postawiony, m\u0142yn ko\u0144ski […] do mielenia s\u0142odow postawiony \u0413…1 wiatrak na Gorach za Collegium 00 Piarow przed lat kilk\u0105 postawiony […]”<\/p>\n\n\n\n

Rok 1777 r.- stan zabudowa\u0144 zamkowych osi\u0105gn\u0105\u0142 ju\u017c pe\u0142n\u0105 ruin\u0119: „[…] budynek jeden staro\u015bci\u0144ski w ktorym szynkuj\u0105 piwo […] wi\u0119cej budynkow nie masz, tylko place na kt\u00f3rych budynki sta\u0142y, tak\u017ce wie\u017ca murowana stara zeszcz\u0119tem zruynowana z sklepem murowanym przy ktorej plac znaczny, na ktorym Kancellarya sta\u0142a, a teraz jej nie masz tylko miejsce [\u2022\u2022\u2022]”<\/p>\n\n\n\n

Wed\u0142ug historyk\u00f3w radziejowski zamek by\u0142 dworem z wie\u017c\u0105 o funkcji s\u0105downiczo-administracyjnej i ma\u0142ej funkcji obronnej. Badania archeologiczne przeprowadzone na ,,wzg\u00f3rzu zamkowym\u201d nie przynios\u0142y spektakularnych odkry\u0107. Archeolodzy stwierdzili, \u017ce \u015blady po zamku zosta\u0142y zniszczone w okresie dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego podczas niwelowania terenu pod dom notariusza.<\/p>\n\n\n\n

Podczas bada\u0144 archeologicznych w 1987 roku, mocno okrojonych ze wzgl\u0119du na g\u0119st\u0105 zabudow\u0119 w terenie dzia\u0142a\u0144 odkryto og\u00f3\u0142em 2456 zabytk\u00f3w w tym 2163 fragmenty naczy\u0144 glinianych, 58 fragment\u00f3w kafli piecowych, 166 destrukt\u00f3w ko\u015bci zwierz\u0119cych, 36 fragment\u00f3w przedmiot\u00f3w \u017celaznych i 10 innych- szk\u0142o kolorowe i metale kolorowe.   <\/strong>                                                                                                                <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Czasami s\u0142yszy si\u0119 jeszcze lokalne legendy o tunelach \u0142\u0105cz\u0105cych zamek z radziejowskimi ko\u015bcio\u0142ami, a nawet o prowadz\u0105cych poza granice miasta. O istnieniu zamku przypomina te\u017c ulica Zamkowa biegn\u0105ca nieopodal wzniesienia, na kt\u00f3rym sta\u0142 zamek.<\/p>\n\n\n\n

Opracowanie: Ewa Smykowska<\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n

\u0179r\u00f3d\u0142a:<\/p>\n\n\n\n