,,Lecz mnie si\u0119 robi l\u017cej,
cho\u0107 m\u0119cz\u0119 si\u0119 ogromnie,
i ju\u017c mnie boli mniej,
bo \u2014 p a m i \u0119 t a j \u0105 o m n i e…
Niech b\u0119dzie, jak ma by\u0107,
niech dr\u0119cz\u0105 nieprzytomnie,
lecz mnie zn\u00f3w chce si\u0119 \u017cy\u0107,
bo
p a m i \u0119 t a j \u0105 o m n i e\u201d<\/p>\n\n\n\n
Fragment piosenki ,,Pami\u0119taj\u0105 o mnie\u201d W\u0142adys\u0142awa Szlengla
(1914-1943), polskiego \u017byda, polskiego poety, kt\u00f3ry zgin\u0105\u0142 w czasie powstania w warszawskim gettcie.(https:\/\/www.facebook.com\/Muzeum-im-Jana-Kasprowicza-120990515968631).<\/p>\n\n\n\n
Radziej\u00f3w by\u0142 prawdopodobnie pierwszym miastem na Kujawach, w kt\u00f3rym zacz\u0119li osiedla\u0107 si\u0119 \u017bydzi. Informacje o tym pochodz\u0105 z pierwszej po\u0142owy XV wieku. W XVI wieku radziejowski kaha\u0142 mia\u0142 synagog\u0119 na ,,Piaskach za wiatrakami\u201d. W 1546 roku przywilej kr\u00f3lewski zakaza\u0142 \u017bydom osadnictwa w mie\u015bcie. Ponownie \u017bydzi zacz\u0119li osiedla\u0107 si\u0119 w Radziejowie pod koniec XVIII wieku. Pomimo ogranicze\u0144 osadniczych liczba ludno\u015bci \u017cydowskiej systematycznie ros\u0142a. W po\u0142owie XIX wieku istnia\u0142 rewir \u017cydowski wzd\u0142u\u017c ulicy Toru\u0144skiej ( d\u0142ugi czas nazywana przez mieszka\u0144c\u00f3w miasta ulic\u0105 \u017bydowsk\u0105).
Spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska w Radziejowie-1808r.-84 osoby (10,2% ludno\u015bci), 1820r-198 os\u00f3b (16,5%), 1939r.-649 os\u00f3b (13,5%).
W \u017cyciu gospodarczym Radziejowa spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska odgrywa\u0142a znacz\u0105c\u0105 rol\u0119. Podstawowym \u017ar\u00f3d\u0142em utrzymania radziejowskich \u017byd\u00f3w by\u0142 handel; w 1919 roku zarejestrowanych by\u0142o 12 wi\u0119kszych sklep\u00f3w, kt\u00f3rych w\u0142a\u015bcicielami byli wy\u0142\u0105cznie \u017bydzi. Opr\u00f3cz handlu zajmowali si\u0119 te\u017c rzemios\u0142em.
\ufeff<\/p>\n\n\n\n
Handel<\/strong><\/p>\n\n\n\n Rzemios\u0142o<\/strong><\/p>\n\n\n\n W Radziejowie dzia\u0142a\u0142y \u017cydowskie organizacje spo\u0142eczno-gospodarcze, kt\u00f3re opr\u00f3cz dzia\u0142alno\u015bci zawodowej zajmowa\u0142y si\u0119 dzia\u0142alno\u015bci\u0105 kulturalno-o\u015bwiatow\u0105. \u0179r\u00f3d\u0142a:<\/p>\n\n\n\n ,,Lecz mnie si\u0119 robi l\u017cej,cho\u0107 m\u0119cz\u0119 si\u0119 ogromnie,i ju\u017c mnie boli mniej,bo \u2014 p a m i \u0119 t a j \u0105 o m n i e…Niech b\u0119dzie, jak ma by\u0107,niech dr\u0119cz\u0105 nieprzytomnie,lecz mnie zn\u00f3w chce si\u0119 \u017cy\u0107,bop a m i \u0119 t a j \u0105 o m n i\u2026 Czytaj dalej
W\u015br\u00f3d \u017cydowskich organizacji spo\u0142eczno-gospodarczych dzia\u0142aj\u0105cych w okresie mi\u0119dzywojennym nale\u017cy wymieni\u0107: Gemilut Chesed (zrzesza\u0142a w 1938 r. 57 cz\u0142onk\u00f3w. W zarz\u0105dzie wybranym w lipcu 1939 r. zasiedli: Szmul Bursztyn-prezes, Lenas \u017b\u00f3\u0142ty, Moj\u017cesz Szejman, Cudek Wilczy\u0144ski, Jakub \u0141aski, Rafa\u0142 Sztygrys, Juda Radziejewski), \u017bydowsk\u0105 Bibliotek\u0119 i Czytelni\u0119 Spo\u0142eczn\u0105 (kierowali ni\u0105 w pocz\u0105tkach lat trzydziestych: Josek Kumer, Josek Markowski. Zrzesza\u0142a oko\u0142o 50 cz\u0142onk\u00f3w), Zwi\u0105zek Drobnych Kupc\u00f3w i Handluj\u0105cych (zarejestrowany 12 czerwca 1925 roku) i Centralny Zwi\u0105zek Rzemie\u015blnik\u00f3w \u017byd\u00f3w (kierowa\u0142 nim pocz\u0105tkowo D. Rachwalski, nast\u0119pnie A. Fenigsztein). Organizacje te obok dzia\u0142alno\u015bci zawodowej zajmowa\u0142y si\u0119 dzia\u0142alno\u015bci\u0105 kulturaln\u0105 i o\u015bwiatow\u0105.
W 1929 r. utworzono \u017bydowsk\u0105 Bibliotek\u0119 i Czytelni\u0119 Spo\u0142eczn\u0105, kt\u00f3ra powsta\u0142a na bazie \u017bydowskiej Biblioteki Spo\u0142ecznej. Istnia\u0142 r\u00f3wnie\u017c bank \u017cydowski i \u0142a\u017ania rytualna. Pierwszym klubem pi\u0142karskim w Radziejowie by\u0142a \u017cydowska dru\u017cyna \u201eMakabi\u201dz Edwardem Grojnowskim na czele, utworzona w 1930 r., dru\u017cyna nie by\u0142a zarejestrowana w PZPN, rozgrywa\u0142a mecze z miejscowymi dru\u017cynami i reprezentacj\u0105 m\u0142odzie\u017cy z Radziejowa. W mie\u015bcie grano w pi\u0142k\u0119 ju\u017c w latach 20-tych XX w.
Przy ulicy Zachodniej by\u0142y dwie s\u0105siaduj\u0105ce ze sob\u0105 synagogi. Starsza, drewniana z pocz\u0105tku XIX wieku i druga murowana zwana Beit Rachel (Dom Racheli) wybudowana w latach 1935-1938. Ufundowa\u0142 j\u0105 jeden z syn\u00f3w radziejowskiego rabina Mazura, kt\u00f3ry pe\u0142ni\u0142 sw\u00f3j urz\u0105d na prze\u0142omie XIX i XX wieku. W sk\u0142ad maj\u0105tku gminy \u017cydowskiej wchodzi\u0142 plac przy ul. Zachodniej ogrodzony siatk\u0105, o powierzchni 702 metr\u00f3w kwadratowych, murowana synagoga kryta blach\u0105 przy ul. Objezdnej, plac o powierzchni 618 metr\u00f3w kwadratowych, budynek mieszkalny, \u0142a\u017ania z mieszkaniem, cmentarz z budynkiem o powierzchni 9547 metr\u00f3w kwadratowych.
Niemcy spalili synagogi 8 listopada 1939 roku, a odpowiedzialno\u015bci\u0105 obarczyli \u017byd\u00f3w. Za dow\u00f3d uznali znalezienie u jednego z zatrzymanych paczki zapa\u0142ek. Do dzisiaj po spalonych i zburzonych podczas okupacji synagogach nie pozosta\u0142 \u017caden \u015blad. Jedynie zdj\u0119cia dost\u0119pne w Internecie.
Cmentarz gminy \u017cydowskiej w Radziejowie zosta\u0142 za\u0142o\u017cony prawdopodobnie w pocz\u0105tkach XIX wieku. Wiadomo, \u017ce w tym okresie w miasteczku istnia\u0142o ju\u017c bractwo pogrzebowe Chewra Kadisza. Cmentarz by\u0142 zlokalizowany w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci miasta, w rejonie ul. Ogrodowej i ul. Sosnowej. Podczas II wojny \u015bwiatowej z rozkazu Niemc\u00f3w cmentarz zosta\u0142 zdewastowany. W 1992 roku jeden z mieszka\u0144c\u00f3w Radziejowa napisa\u0142 do \u017bydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie wspominaj\u0105c: \u201eW trzy dni po likwidacji getta w Radziejowie (25.04.1942 r.) mieszka\u0144cy osiedla przylegaj\u0105cego do \u017cydowskiego cmentarza pod przyw\u00f3dztwem jednego z \u017co\u0142nierzy niemieckich dokonali profanacji. Nagrobki \u017cydowskie zosta\u0142y wykorzystane jako materia\u0142 budulcowy na podpro\u017ca niekt\u00f3rych dom\u00f3w oraz jako p\u0142yty chodnikowe w kilku ogrodach. (…) Sprofanowane nagrobki do dzi\u015b mo\u017cna odnale\u017a\u0107 w kilku gospodarstwach. Cmentarz zosta\u0142 ca\u0142kowicie zniszczony. Ziemia ju\u017c po zako\u0144czeniu wojny zosta\u0142a wybrana na g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 kilkunastu metr\u00f3w. Na cmentarzu powsta\u0142a gigantyczna piaskownica, i tak to miejsce nazywaj\u0105 mieszka\u0144cy\u201d.
Wyrwane z ziemi macewy wykorzystano do r\u00f3\u017cnych prac budowlanych. Decyzj\u0105 rady powiatowej w 1956 roku prawie ca\u0142\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 terenu, na kt\u00f3rym zlokalizowany by\u0142 cmentarz, przeznaczono na wyrobisko \u017cwiru, niszcz\u0105c bezpowrotnie wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 kirkutu. Poni\u017cej urz\u0105dzono w tym miejscu miasteczko ruchu drogowego. Na cmentarzu nie zachowa\u0142y si\u0119 \u017cadne macewy. Jedyn\u0105 materialn\u0105 pozosta\u0142o\u015bci\u0105 po radziejowskim kirkucie s\u0105 odnalezione w 2012 r. fragmenty macew znajduj\u0105ce si\u0119 obecnie w Izbie Regionalnej. Macewy te stanowi\u0142y przez kilkadziesi\u0105t lat pod\u0142og\u0119 pomieszcze\u0144 gospodarczych na jednej z posesji w Radziejowie.
Po wybuchu II wojny \u015bwiatowej, przesiedlono \u017byd\u00f3w z miasta w rejon ulic Toru\u0144skiej i Szewskiej, gdzie utworzono getto. Wiosn\u0105 1942 r. nazi\u015bci przeprowadzili grabie\u017c \u017cydowskiego mienia w Sali remizy stra\u017cackiej(26 stycznia 1942roku). Nast\u0119pnie z rozkazu w\u0142adz niemieckich rozpocz\u0119to likwidacj\u0119 radziejowskich \u017byd\u00f3w.
Wcze\u015bniej cz\u0119\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w przekupuj\u0105c urz\u0119dnik\u00f3w zdoby\u0142a za\u015bwiadczenia umo\u017cliwiaj\u0105ce wyjazd z Radziejowa. . Za wystawianie \u017bydom przepustek w latach 1941\u20131942 skazano Waltera Foertscha, zast\u0119pc\u0119 komisarza urz\u0119dowego obwodu Radziej\u00f3w, na 4 lata wi\u0119zienia. Do 20 marca 1942 r. w\u0142a\u015bciciele przepustek wyjechali, kieruj\u0105c si\u0119 do K\u0142obucka i Cz\u0119stochowy. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich jednak zawr\u00f3ci\u0142a. Ponownie pojawili si\u0119 w Radziejowie w ostatnich dniach marca. Na dob\u0119 przed ostateczn\u0105 likwidacj\u0105 zgromadzono ostatnich 100 \u017byd\u00f3w w ko\u015bciele farnym. Zostali wywiezieni samochodami w dniu 22 kwietnia 1942 r. jak mo\u017cna s\u0105dzi\u0107, do obozu masowej zag\u0142ady w Che\u0142mnie nad Nerem.
Po wojnie \u017bydzi pojawili si\u0119 w Radziejowie latem 1945 roku (41 os\u00f3b). Jednak po zamordowaniu noc\u0105 z 29 na 30 wrze\u015bnia 1945 r. w pobliskich Osi\u0119cinach dw\u00f3ch \u017byd\u00f3w, radziejowscy \u017bydzi w pospiesznie uciekli z miasta. Dopiero po kilku tygodniach pojawili si\u0119 w nim ponownie. W nast\u0119pnych latach pozosta\u0142y ju\u017c tylko pojedyncze osoby.
Dzi\u015b jedynymi \u015bladami po istnieniu w Radziejowie licznej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej s\u0105 fragmenty macew w Izbie Regionalnej, dwie ksi\u0105\u017cki z Biblioteki i Czytelni \u017bydowskiej w Izbie Regionalnej, dom na Toru\u0144skiej, w kt\u00f3rym by\u0142 Bank, dom na Objezdnej (mykwa\/jatka). Upami\u0119tniaj\u0105 tabliczki Historyczny Radziej\u00f3w- synagoga i kirkut, i kamie\u0144 na skwerze przy ul. Ko\u015bciuszki.
<\/p>\n\n\n\nngg_shortcode_0_placeholder\n\n\n\n