{"id":1091,"date":"2025-09-10T11:03:31","date_gmt":"2025-09-10T09:03:31","guid":{"rendered":"https:\/\/www.tmkradziejow.pl\/?page_id=1091"},"modified":"2025-09-10T11:13:23","modified_gmt":"2025-09-10T09:13:23","slug":"tajne-nauczanie","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/www.tmkradziejow.pl\/?page_id=1091","title":{"rendered":"Tajne nauczanie"},"content":{"rendered":"<div class=\"wp-block-image\">\n<figure class=\"alignleft size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"468\" height=\"533\" src=\"http:\/\/www.tmkradziejow.pl\/wp-content\/uploads\/obraz_2025-09-10_110251319.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-1093\" srcset=\"https:\/\/www.tmkradziejow.pl\/wp-content\/uploads\/obraz_2025-09-10_110251319.png 468w, https:\/\/www.tmkradziejow.pl\/wp-content\/uploads\/obraz_2025-09-10_110251319-263x300.png 263w, https:\/\/www.tmkradziejow.pl\/wp-content\/uploads\/obraz_2025-09-10_110251319-132x150.png 132w\" sizes=\"auto, (max-width: 468px) 100vw, 468px\" \/><\/figure><\/div>\n\n\n<p>Tajne nauczanie odegra\u0142o kluczow\u0105 rol\u0119 w podtrzymywaniu polskiego ducha narodowego, to\u017csamo\u015bci i \u015bwiadomo\u015bci w czasie II wojny \u015bwiatowej. Na skal\u0119 og\u00f3lnopolsk\u0105 by\u0142o ono organizowane przez <strong>Tajn\u0105 Organizacj\u0119 Nauczycielsk\u0105 (TON)<\/strong>, kt\u00f3ra by\u0142a kryptonimem Zwi\u0105zku Nauczycielstwa Polskiego od pa\u017adziernika 1939 roku.<\/p>\n\n\n\n<p>Szczeg\u00f3lnie trudna sytuacja panowa\u0142a na terenach wcielonych do III Rzeszy, znanych jako Kraj Warty, do kt\u00f3rego nale\u017ca\u0142 m.in. dzisiejszy powiat radziejowski. Niemcy postawili sobie za cel jak najszybsz\u0105 <strong>germanizacj\u0119 i integracj\u0119<\/strong> tych ziem z Rzesz\u0105. Gwarancj\u0105 tej polityki by\u0142a eksterminacja polskiej ludno\u015bci, zw\u0142aszcza warstw przyw\u00f3dczych, kt\u00f3re mog\u0142yby organizowa\u0107 op\u00f3r. W\u015br\u00f3d nich znale\u017ali si\u0119 r\u00f3wnie\u017c nauczyciele.<\/p>\n\n\n\n<p>W tych warunkach na terenie Kraju Warty nie uda\u0142o si\u0119 powo\u0142a\u0107 zorganizowanych gminnych czy powiatowych struktur TON. Nauczyciele, kt\u00f3rzy przetrwali pocz\u0105tkowy terror, podj\u0119li si\u0119 pracy na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119, nie czekaj\u0105c na odg\u00f3rne instrukcje.<\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<p><strong>Formy tajnego nauczania<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Tajne nauczanie cz\u0119sto przybiera\u0142o form\u0119 <strong>&#8222;domokr\u0105\u017cn\u0105&#8221;<\/strong>, czyli systemu korepetycji dla ma\u0142ych grup uczni\u00f3w. Nauczyciele starali si\u0119 znale\u017a\u0107 pretekst do odwiedzania dom\u00f3w podopiecznych, wykorzystuj\u0105c r\u00f3\u017cne oficjalne zaj\u0119cia, kt\u00f3re pozwala\u0142y na swobodniejsze poruszanie si\u0119. By\u0142o to m.in. prowadzenie handlu obwo\u017anego, malowanie tabliczek, wype\u0142nianie arkuszy spisowych czy dor\u0119czanie pism urz\u0119dowych. Uczniowie z kolei odwiedzali swoich nauczycieli, cz\u0119sto dostarczaj\u0105c im \u017cywno\u015b\u0107. W obu przypadkach ujawnienie prawdziwego celu spotka\u0144 grozi\u0142o tragicznymi konsekwencjami dla obu stron.<\/p>\n\n\n\n<p>Na tajnych kompletach realizowano program z <strong>j\u0119zyka polskiego, historii, matematyki i geografii<\/strong>, obejmuj\u0105cy materia\u0142 zar\u00f3wno ze szko\u0142y powszechnej, jak i z ni\u017cszych klas szko\u0142y \u015bredniej. Dzi\u0119ki temu po wojnie m\u0142odzie\u017c mog\u0142a kontynuowa\u0107 nauk\u0119 w wy\u017cszych klasach gimnazjalnych.<\/p>\n\n\n\n<p>Aby zachowa\u0107 bezpiecze\u0144stwo, spotkania konspirowano. Na sto\u0142ach obok zeszyt\u00f3w i ksi\u0105\u017cek le\u017ca\u0142y szachy, warcaby czy rob\u00f3tki szyde\u0142kowe. W razie wizyty niemieckich \u017candarm\u00f3w materia\u0142y do nauki mia\u0142y by\u0107 szybko ukrywane w ubraniach. Transport zeszyt\u00f3w i ksi\u0105\u017cek na miejsce zaj\u0119\u0107 r\u00f3wnie\u017c musia\u0142 by\u0107 zakonspirowany.<\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<p><strong>O\u015brodki tajnego nauczania w powiecie radziejowskim<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>W Radziejowie i okolicach<\/strong> w tajne nauczanie zaanga\u017cowani byli nauczyciele ze szko\u0142y powszechnej, gimnazjum i przedszkola:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>Antoni Stefaniak (by\u0142y kierownik szko\u0142y)<\/li>\n\n\n\n<li>Cecylia Kulesza<\/li>\n\n\n\n<li>Lucyna i Wac\u0142aw Dorywalscy<\/li>\n\n\n\n<li>Aniela i Tadeusz Krysiakowie<\/li>\n\n\n\n<li>Teresa Kostecka<\/li>\n\n\n\n<li>Maria i Zofia Ma\u0142ynicz<\/li>\n\n\n\n<li>Teresa D\u0119bowska<\/li>\n\n\n\n<li>Maria Kry\u0144ska<\/li>\n\n\n\n<li>Cecylia J\u0119drzejewska<\/li>\n\n\n\n<li>Helena Karpi\u0144ska (przedszkolanka)<\/li>\n\n\n\n<li>Maria Krajewska (przedszkolanka)<\/li>\n\n\n\n<li>Janina Kwieci\u0144ska<\/li>\n\n\n\n<li>J\u00f3zefa Eckiert<\/li>\n\n\n\n<li>J\u00f3zef G\u00f3rczy\u0144ski<\/li>\n\n\n\n<li>Jadwiga Berkan\u00f3wna<\/li>\n\n\n\n<li>Jadwiga Kocent<\/li>\n\n\n\n<li>Antoni \u0106wikli\u0144ski<\/li>\n\n\n\n<li>Michalina Patryn<\/li>\n\n\n\n<li>Stanis\u0142aw Dulewicz, jego \u017cona Anna oraz c\u00f3rka Stanis\u0142awa (nauczyciele z gimnazjum)<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p>Dzia\u0142alno\u015b\u0107 w Radziejowie zosta\u0142a ograniczona w 1942 roku ze wzgl\u0119du na zagro\u017cenie aresztowaniem Wac\u0142awa Dorywalskiego i Antoniego \u0106wikli\u0144skiego, a w 1944 roku z powodu wyw\u00f3zki na roboty przymusowe Stanis\u0142awy Dulewicz, Cecylii J\u0119drzejewskiej, Marii Ma\u0142ynicz i Marii Kry\u0144skiej.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>W Broniewie<\/strong> tajnym nauczaniem kierowa\u0142 by\u0142y dyrektor miejscowej szko\u0142y i dzia\u0142acz konspiracji, <strong>Tadeusz \u015awiecimski<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>W Czamaninku i okolicach<\/strong> wiejskie punkty nauczania zorganizowa\u0142 <strong>Henryk Gronkowski<\/strong>, nauczyciel, kt\u00f3ry podj\u0105\u0142 prac\u0119 robotnika rolnego i kancelisty w maj\u0105tku ziemskim w \u015awierczynie. Dzi\u0119ki temu m\u00f3g\u0142 swobodnie dzia\u0142a\u0107, tworz\u0105c punkty nauczania m.in. w \u015awierczynie i Czamaninku. R\u00f3wnolegle jego \u017cona <strong>Kazimiera Gronkowska<\/strong> prowadzi\u0142a tajne nauczanie pocz\u0105tkowe.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>W Piotrkowie Kujawskim<\/strong> tajn\u0105 o\u015bwiat\u0105 zajmowa\u0142y si\u0119 miejscowe nauczycielki: <strong>Helena Okupska, Lucyna Tokarska, Bronis\u0142awa Lewandowska<\/strong>. Dzia\u0142a\u0142 tam r\u00f3wnie\u017c <strong>Zygmunt Bartosik<\/strong>, kt\u00f3ry ukrywa\u0142 si\u0119 po zwolnieniu z wi\u0119zienia, a tajne lekcje prowadzi\u0142 w gospodarstwie swojego brata.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>W \u015awi\u0105tnikach<\/strong> potajemnie uczyli <strong>J\u00f3zef R\u0105czka<\/strong>, by\u0142y kierownik szko\u0142y, oraz jego \u017cona <strong>Walentyna<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>W Osi\u0119cinach<\/strong> dzia\u0142alno\u015b\u0107 prowadzi\u0142y przedwojenne nauczycielki <strong>W\u0142adys\u0142awa Kabat i Janina Lampowska<\/strong>. W 1943 roku do\u0142\u0105czy\u0142y do nich siostry <strong>Irena i Maria Grzankowskie<\/strong>, kt\u00f3re przenios\u0142y si\u0119 ze S\u0142u\u017cewa. Z siostrami Grzankowskimi wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 <strong>Bonifacy Zielonka<\/strong>, kt\u00f3ry prowadzi\u0142 tajne lekcje w Krzywos\u0105dzu i w Byczynie.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>W Dobrem<\/strong> nauczanie prowadzi\u0142a <strong>Ewa Czernicka<\/strong> w posiad\u0142o\u015bci zwanej &#8222;nowym dworem&#8221;, a tak\u017ce <strong>Anna Wolska<\/strong> (cz\u0142onkini konspiracji, po 1942 roku musia\u0142a zaprzesta\u0107 dzia\u0142alno\u015bci ze wzgl\u0119d\u00f3w bezpiecze\u0144stwa). Dzia\u0142a\u0142y tam r\u00f3wnie\u017c <strong>Alina Jasi\u0144ska, Michalina Nowakowska i Zofia Zentor<\/strong>. Od marca 1943 roku do\u0142\u0105czy\u0142a do nich <strong>Feliksa Ogrodowska<\/strong>, nauczycielka z W\u0142oc\u0142awka.<\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<p><strong>Nauczanie indywidualne<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Tajne nauczanie przybiera\u0142o te\u017c charakter niezorganizowany. Osoby z wykszta\u0142ceniem potajemnie uczy\u0142y dzieci znajomych. Taki przypadek mia\u0142 miejsce m.in. <strong>w Bieganowie<\/strong>, gdzie <strong>Helena Ku\u017aba<\/strong> uczy\u0142a dzieci gospodarza i s\u0105siad\u00f3w. Podobnie dzia\u0142ali <strong>Mieczys\u0142aw Kud\u0142ak<\/strong> z Bieganowa oraz <strong>J\u00f3zef Prusinowski<\/strong> z Radziejowa. Ten ostatni musia\u0142 jednak przerwa\u0107 dzia\u0142alno\u015b\u0107 pod koniec 1940 roku z powodu kontroli i inwigilacji.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Tajne nauczanie odegra\u0142o kluczow\u0105 rol\u0119 w podtrzymywaniu polskiego ducha narodowego, to\u017csamo\u015bci i \u015bwiadomo\u015bci w czasie II wojny \u015bwiatowej. Na skal\u0119 og\u00f3lnopolsk\u0105 by\u0142o ono organizowane przez Tajn\u0105 Organizacj\u0119 Nauczycielsk\u0105 (TON), kt\u00f3ra by\u0142a kryptonimem Zwi\u0105zku Nauczycielstwa Polskiego od pa\u017adziernika 1939 roku. Szczeg\u00f3lnie trudna sytuacja panowa\u0142a na terenach wcielonych do III Rzeszy, znanych\u2026 <a class=\"continue-reading-link\" href=\"https:\/\/www.tmkradziejow.pl\/?page_id=1091\">Czytaj dalej <span class=\"meta-nav\">&rarr; <\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":1067,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"class_list":["post-1091","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.tmkradziejow.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/1091","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.tmkradziejow.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.tmkradziejow.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.tmkradziejow.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.tmkradziejow.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1091"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.tmkradziejow.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/1091\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1094,"href":"https:\/\/www.tmkradziejow.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/1091\/revisions\/1094"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.tmkradziejow.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/1067"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.tmkradziejow.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1091"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}